Explosieve expressie over verrijzenis heen
Enkele gedachten bij het kunstwerk
Bart Bogaert over zijn sculptuur                                              
Videomontage van de opbouw van het kunstwerk
Naar hoofdmenu

Explosieve expressie over verrijzenis heen

Uit: Tertio 329 - 31 mei 2006 - p. 14    Koenraad De Wolf

Kunstenaar Bart Bogaert integreerde in de kerk van Zwevegem de pinkstersculptuur In Spiritum vivificantem –
Naar de levenmakende Geest. Tussen een hoofd, een hand en een geëxplodeerd kruis vormt de leegte een essentieel gegeven. Het epicentrum van het kunstwerk bevindt zich in de muurwand. Dat onverwachte perspectief werkt verfrissend.

Beeldhouwer en binnenhuisarchitect Bart Bogaert uit Denderhoutem werkte de voorbije tien maanden aan het kunstwerk In Spiritum vivificantem – Naar de levenmakende Geest. Dat kreeg de voorbije dagen een definitief onderkomen in de Sint-Amanduskerk van Zwevegem, een monumentaal postneogotisch gebouw dat in 1938 werd opgetrokken naar een ontwerp van de Nederlandse architect Alphons Boosten en zijn plaatselijke collega Jan Reyntjens.

Pastoor Daniel Verstraete kwam in februari 2003, op een tentoonstelling van het werk van Bogaert in Elst-Brakel, voor het eerst in contact met de kunstenaar. De pastoor zag in Bogaert meteen de man die een oplossing kon bieden voor een knelpunt waarmee hij allang worstelde: de creatie van een nieuw beeld op de muur tussen het noordelijke transept en het koor, als tegengewicht voor de monumentale Christus van kunstenaar J. Jacques uit 1951 in het zuidelijke transept.

,,Het beeld is gemaakt in gedreven metaal en hangt op een eikenhouten kruis,’’ verduidelijkt Verstraete. ,,Toen ik zag op wat voor een knappe manier Bogaert met diezelfde materialen zowel technisch als creatief omsprong, wist ik meteen dat hij de man was die we zochten.’’

Kort daarop vond een eerste gesprek plaats tussen de kunstenaar en de pastoor. ,,We zaten meer dan twee uur naast elkaar in de kerk,’’ vervolgt Verstraete. ,,Bogaert wilde onze ambities kennen, waar wij met de kerk naartoe wilden. Vanuit die intense gedachtewisseling ontstond het idee van een pinkstersculptuur.’’

De kunstenaar wilde – tegenover de gekruisigde Christus – een beeld oproepen dat, over zijn verrijzenis heen, verwijst naar het vuur van de Heilige Geest dat van binnenuit de nieuwe mens opbouwt. ,,Het moest een sculptuur worden met een grote dynamiek, die mensen stuwt en tot beweging aanzet,’’ voegt Bogaert daaraan toe. ,,Een soort inwijdingsobject dat, naar analogie van het orakel van Delphi of het labyrint in de kathedraal van Chartres, al wie de kerk betreedt, aanmoedigt en stimuleert op zijn innerlijke weg voort te gaan.’’

●

In augustus 2005 begon de praktische uitvoering. Pas enkele dagen geleden, bijna tien maanden later, legde de kunstenaar de laatste hand aan zijn creatie. Die bevat vier componenten: een hoofd, een hand, een geëxplodeerd kruis en – als essentieel gegeven – de leegte daartussenin.

Door de plaatsing van de verschillende onderdelen op de hoek van het koor en het transept, lijkt het alsof de figuur zich van de wand losrukt. ,,De man heeft iets ambigu in zich,’’ verduidelijkt de kunstenaar. ,,Aan de ene kant wil hij zich lostrekken uit de architectuur, uit de vertrouwde structuren breken en op zoek gaan naar een eigen weg. Aan de andere kant vindt hij in de architectuur net de broodnodige fundamentele steunpunten. Dat tegelijkertijd aantrekken en afstoten verwijst naar een haat-liefdeverhouding die bij een aantal gelovigen leeft. Wat mij vooral boeit, is dat je dit gegeven op verschillende manieren kunt interpreteren.’’

●

Op het eerste gezicht geeft het hoofd uitdrukking aan een schreeuw of een oerkreet. ,,Toch reikt de expressie een stuk verder,’’ betoogt Bogaert. ,,De figuur geeft in de eerste plaats uitdrukking aan een innerlijkheid, een beroering die is ontstaan door innerlijk inzicht. Je voelt dat hij tot een besef van een diepere levensinhoud is gekomen.’’

In het hoofd verwijzen zeven – een heilig getal in de christelijke iconografie – openingen naar de vijf zintuigen. Naast de wijd opengesperde mond, betrekken de neusgaten het reukorgaan bij de expressie en nemen de oren waar wat zich zowel binnen de figuur, als in de buitenwereld afspeelt. Op hun beurt richten ook de asymmetrische ogen zich naar de innerlijke en de uiterlijke wereld.

De dynamiek van het gebeuren wint nog aan kracht door de weergave van het haar – dat vormelijk nauw is verwant met de vuurmassa te midden van het tweede deel van de compositie: de lager gelegen hand. Optisch wordt die overgang ook gemaakt door de (gedeeltelijke) weergave van de hals, de schouder en de elleboog.

Centraal in de hand staat de monumentale paaskaars. De omliggende vuurzee mondt uit in zeven – dat heilige getal wordt hier herhaald – rozenknoppen, die aan de binnenkant zijn verguld. Die knoppen, waarin de vlam van de brandende kaars reflecteert, hebben ook dezelfde kleur van de paaskaars. ,,Het gebruik van goud binnen een religieuze context, denk maar aan de iconen, had in de geschiedenis altijd een hoog meditatief gehalte,’’ verduidelijkt de kunstenaar zijn opzet.

In tegenstelling tot het hoofd, waarbij Bogaert de expressie van de gevoelens meer realistisch in beeld bracht, drukt de hand diezelfde expressie abstracter uit. ,,Ondanks de verschillende benadering wilde ik toch een evenwicht tot stand brengen.’’

●

Het derde element van de compositie vormen vier stukken hout die in hun samenhang het beeld oproepen van een door een explosie uiteengerukt kruis. ,,Dat die eiken balken gedeeltelijk zijn verkoold, vind ik een boeiend gegeven,’’ vervolgt de kunstenaar. ,,Want daardoor verschijnt de eik – het symbool bij uitstek van de stevigheid – in een broze en zachte gedaante.

Bovendien wijzigde de textuur van het hout, omdat door het vuur de lengtenerven in de breedte zijn doorgesneden. De zwartgeblakerde balken staan daarenboven in schril contrast met de witte paaskaars – hoewel ook die, op zijn beurt, het vuur in zich draagt. En ten slotte speelt ook een visuele dynamiek tussen de kaars met zijn zwarte wiek in het midden, en de zwartgeblakerde balken met hun gave kern binnenin.’’

Het belangrijkste kenmerk van die balkenstructuur is dat het epicentrum zich op een alleen bij benadering aan te duiden punt bevindt, te midden van de muurmassa. ,,Die ‘trompe-l’oeil’ is een schitterende vondst,’’ oordeelt pastoor Verstraete. ,,Optisch lopen de verschroeide balken dwars door in de muur, maar in werkelijkheid is dat maar schijn.’’

Ten slotte is het vierde en wellicht ook het belangrijkste onderdeel van de compositie de leegte tussen de hand, het hoofd en het kruis, waar zich de essentie van het gebeuren voltrekt.

●

Bij de uitvoering was de kunstenaar bijzonder gecharmeerd door het grenzeloze vertrouwen van zijn opdrachtgever. ,,Er vond maar tweemaal een bespreking ten gronde plaats,’’ vertelt Bogaert. ,, Ik kreeg binnen de contouren waarover we het eens waren, volledige ‘carte blanche’ voor de concrete invulling. Dat vertrouwensklimaat was onontbeerlijk om tot zo’n zuivere compositie te komen. Ik betreur immers dat veel kunstenaars dat vertrouwen niet krijgen. Want ik ben ervan overtuigd dat het geven van vertrouwensvolle opdrachten de levenskracht in de samenleving enorm kan bevorderen.’’

Ook Verstraete is bijzonder tevreden over het resultaat. ,,Enerzijds is het kunstwerk concreet genoeg om onmiddellijk iets te vatten van de symboliek, anderzijds blijft het voldoende suggestief. Daardoor kan iedereen die de kerk binnenkomt daar nieuwe associaties aan koppelen en er zijn eigen gedachten in projecteren. Wie wat dieper graaft, merkt dat de sculptuur vol Bijbelse, liturgische en kerkelijke resonanties en consonanten steekt.’’

,,Het doel is zeker bereikt,’’ besluit de Zwevegemse pastoor. ,,Dit beeld laat je immers niet los, het inspireert en stimuleert, stemt tot nadenken en doordenken. Bogaert opende – door zijn durf om na te denken, niet vanuit de bekende of stereotiepe beelden, maar vanuit een onverwachte hoek – een nieuw perspectief. Dat werkt heel verfrissend. Nieuwe wijn hoort thuis in nieuwe zakken.’’

●

Beeldhouwer en binnenhuisarchitect                       

Bart Bogaert (°1966) uit Denderhoutem was de eerste binnenhuisarchitect in Vlaanderen die opdrachten kreeg voor de herinrichting van liturgische ruimten. Na de kerk van Sint-Maria-Lierde in 1996-1997 kwamen de Sint-Martinuskerk in Sint-Martens-Lierde en de Sint-Janskerk in Hemelveerdegem aan de beurt. Daarnaast ontwierp Bogaert ook liturgisch meubilair voor de kapellen van de Indigogemeenschap Brugge en de Arrupegemeenschap van de jezuïeten in Brussel; de Sint-Amanduskerk in Denderleeuw; en de Sint-Amanduskerk in Denderhoutem. ,,De combinatie van binnenhuisarchitectuur en beeldhouwen biedt veel voordelen,’’ onderstreept Bogaert. ,,Als binnenhuisarchitect leerde ik kijken naar de ruimte als een organisch geheel, terwijl ik vanuit mijn beeldhouwwerk volplastisch leerde denken.’’

1. In deze kerk met een symmetrische boog-architectuur, hebben we ervoor gekozen een diagonale compositie binnen te brengen, een soort van dwarsligger